کتاب‏شناسى زیارت، سید رضا باقریان موحد، نشر مشعر، تهران 1387، 400 صفحه، رقعى.

اهمیت موضوع کتاب‏

در تمامى ادیان الهى، آموزه‏هاى تأثیرگذار و مهمى با عنوان «زیارت»، «توسل» و «ارتباط با انسان‏هاى بزرگ و اسوه» وجود داشته که نقشى اساسى در تربیت معنوى و رشد اخلاقى جوامع ایفا مى‏کنند.
تمامى انبیا و اولیاى الهى، در انجام این آموزه‏هاى دینى، کوشا بودند و پیروان خود را به انجام آنها تشویق و ترغیب مى‏کردند.
به جرأت مى‏توان گفت که در بین ادیان الهى، بیشترین توجه به زیارت، در دین اسلام وجود دارد و در بین مذاهب مختلف اسلامى نیز هیچ مذهب و مکتبى به اندازه مذهب شیعه، در این زمینه برنامه ندارد و از مناسبت‏ها و فرصت‏ها در جهت ساختن روح‏هاى بزرگ و تربیت انسان‏هاى پاک، استفاده نکرده است.
گواه این سخن، تألیف صدها کتاب ارزشمند با عناوینى چون «زیارت»، «مزارات» و «توسلات» در ادیان اسلامى و به ویژه در ادبیات تشیع است که در دیگر مکاتب و مذاهب، به این وسعت- هم از نظر کمیت و هم کیفیت- وجود ندارد.
خوشبختانه با وجود شبهات ایجاد شده و دشمنى‏هاى ناآگاهانه برخى مخالفان اندیشه‏هاى دینى، امروزه فرهنگ زیارت‏پژوهى و زیارت‏نامه‏خوانى در جوامع بشرى، رواج بیشترى یافته است؛ گر چه هنوز آن چنان که شایسته این آموزه دینى است، تحقیقات و پژوهش‏هاى علمى صورت نگرفته و جاى تألیفات زیارت‏پژوهى، هم چنان خالى است.

اهداف کتاب حاضر

کتاب‏شناسى زیارت در راستاى غبارزدایى از میراث پیشینیان و احیاى گنجینه‏هاى علمى در قلمرو زیارت، منتشر شده است و امید است که انتشار آن، روزنه جدیدى را با عنوان «زیارت‏پژوهى در قلمرو تحقیقات علوم انسانى» بگشاید و دیده محققان و پژوهش‏گران جوان را به جمال گنجینه‏هاى زیارتى روشن نماید.
هدف این کتاب، آن است که زمینه تحقیقات و پژوهش‏هایى عالمانه در قلمرو زیارت و مفاهیم مرتبط با آن را آماده نماید و سیماى کلى زیارت‏پژوهى در قرن‏هاى گذشته را فراروى خوانندگان قرار دهد.

پیشینه کتاب‏شناسى زیارت‏

به نظر مى‏رسد که این مجموعه، اولین کار مستقل درباره معرفى کتاب‏هاى زیارتى باشد.
با این حال، در مقدمه ارزشمند «موسوعة زیارت المعصومین» که به همت آقاى سید هادى رفیعى منتشر شده، فهرستى از مهم‏ترین کتاب‏ها، رساله‏ها و نسخه‏هاى زیارتى آمده است که مجموعه‏اى از اطلاعات پرارزش را فراهم نموده است.
همچنین در بخش پایانى کتاب «زیارت»، اثر سید محمد حسینى، شمارى از آثار پیشینیان در این باره، معرفى شده‏اند.

معرفى کتاب‏شناسى زیارت‏

در این مجموعه، مهم‏ترین آثار فارسى و عربى، پیرامون زیارت در دنیاى اسلام- به ویژه در ایران- به ترتیب حروف الفبا، معرفىِ توصیفى شده‏اند. این کتاب، به پرسش‏هاى زیر پاسخ داده است:

مهم‏ترین کتاب هایى که درباره زیارت و دیگر مفاهیم مربوط به آن- مانند مزار، زیارتگاه، توسل و شفاعت- به زبان فارسى یا عربى، نوشته یا ترجمه شده‏اند، کدامند؟
محتوا و موضوع اصلى این آثار چیست؟
ویژگى و امتیازهاى این نوشته‏ها در چیست؟

به دیگر سخن، در این مجموعه، گزارشى از موضوع و محتواى مهم‏ترین کتاب‏هاى زیارتى- از کامل الزیارات ابن قولویه در قرن چهارم تا فرهنگ زیارت استاد جواد محدثى در عصر حاضر- به طور مختصر و با زبانى ساده و روان، آمده است.

ساختار فنى کتاب‏شناسى زیارت‏
این کتاب‏شناسى، جامع نیست؛ بلکه گزیده است و در آن، حدود یکصد کتاب مهم درباره زیارت و موضوعات مربوط به آن، گزیده و معرفى شده‏اند.
این کتاب‏شناسى، توصیفى است؛ نه تحلیلى- انتقادى و در معرفى هر کتاب، بیشتر به توصیف محتواى آن پرداخته شده و از تحلیل انتقادى، پرهیز شده است.
موضوع اصلى، مفهوم زیارت و زیارت‏نامه‏ها در اسلام است؛ اما به موضوعات مربوط به زیارت، همچون مزارات، زیارتگاه‏ها و ... نیز پرداخته شده است.
زبان این کتاب‏شناسى، فارسى و عربى است و تنها کتاب‏هایى معرفى شده‏اند که زبان آنها فارسى یا عربى است.
بیشتر کتاب‏هاى این مجموعه، در ایران نوشته، ترجمه و منتشر شده‏اند؛ اما در بخش غیر توصیفى، برخى کتاب‏هاى چاپ بیروت، قاهره و بغداد نیز آمده‏اند.
مجموعه حاضر، کتاب‏شناسى زیارت است؛ نه مأخذشناسى زیارت. این کتاب، مشتمل بر معرفى کتاب‏هایى است که درباره زیارت نوشته شده‏اند؛ نه مقاله‏هاى مربوط به زیارت که در کتاب‏هاى تفسیرى، حدیثى و ... یا در نشریات و روزنامه‏ها و یا پایان‏نامه‏هاى دانشجویى به چاپ رسیده‏اند.
معیار انتخاب کتاب‏ها

مهم‏ترین معیارهاى نویسنده این مجموعه، براى انتخاب کتاب‏ها عبارتند از:
الف) قدمت آنها؛ مانند کامل الزیارات ابن قولویه قمى (قرن چهارم).
ب) تأثیرگذارى آنها؛ مانند آثار زیارتى علامه مجلسى.
ج) مرجع بودن آنها؛ مانند کامل الزیارات و مزار شهید اول.
د) اعتبار آنها؛ مانند آثار شیخ مفید، علامه مجلسى و موسوعة زیارات المعصومین.
ه) ابتکارى بودن موضوع و قالب و نحوه بیان آنها؛ مانند فرهنگ زیارت استاد جواد محدثى.

بخش‏هاى این کتاب‏

این مجموعه در دو بخش زیر تنظیم شده است:

کتاب‏شناسى زیارت؛ در این بخش، در ابتدا مهم‏ترین کتاب‏هاى زیارتى معرفى و توصیف محتوایى شده، سپس آمارى از کتاب‏هاى چاپ شده در موضوع زیارت، در پایان آن، آمده است.
نسخه‏شناسى زیارت؛ در این بخش، فهرستى از نسخه‏هاى خطى زیارت از مجموعه ارزشمند معرفى میراث مخطوط که به همت استاد سید احمد حسینى اشکورى و سید صادق حسینى اشکورى، منتشر مى‏شود و همچنین فهرستى از نسخه‏هاى خطى معرفى شده در مقدمه موسوعة زیارات المعصومین آمده است.

در معرفى کتاب‏ها، سعى شده که دورنمایى از محتواى آنها ارائه شود و از تحلیل و نقد دیدگاه‏ها، خوددارى شود.

کاستى‏هاى کتاب‏
همان طور که در مقدمه مؤلف نیز آمده، این کتاب بر اساس عنوان کتاب‏ها از حرف الف تا یاء تنظیم شده، نه تاریخ تألیف آثار و یا اسامى مؤلفان، و شایسته بود که مؤلف در ابتداى کتاب، تاریخچه مختصرى از زیارت‏پژوهى در اسلام- به ویژه در مذهب تشیع- را مى‏گنجاند؛ تا خواننده کتاب، در ابتدا تاریخ زیارت پژوهى از آغاز تا عصر حاضر را مطالعه مى‏کرد؛ سپس با مهم‏ترین آنها آشنا مى‏شد.

در این کتاب، ابتدا کتاب «آثار اسلامى مکه و مدینه» که از تحقیقات تاریخى درباره زیارتگاه‏هاى اسلامى است، معرفى شده، سپس کتاب مهم «کامل الزیارات» که از نخستین کتاب‏هاى زیارت‏پژوهى محسوب مى‏شود، در بخش‏هاى پایانى کتاب، معرفى مى‏شود و این عدم تنظیم تاریخى در معرفى کتاب‏ها، از نقایص جدّى این کتاب محسوب مى‏شود.

یکى دیگر از اشکالاتى که به واسطه تنظیم کتاب بر اساس الفباى نام کتاب‏ها پدید آمده، این است که کارنامه علمى نویسندگان زیارت‏پژوه، همچون علامه مجلسى، در کنار هم نیامده و به طور پراکنده، در سراسر کتاب پخش شده است و این امر، سبب مى‏شود که عظمت کارهاى علمى یک پژوهش‏گر، براى خوانندگان روشن نباشد و پراکنده جلوه کند.
از آن جا که این اثر، در مدت چهار ماه فراهم آمد و قرار بود که در هم‏اندیشى زیارت ارائه شود، کتاب‏هاى ارزشمندى از دید مؤلف کتاپ پنهان ماند و یا وى امکان دسترسى به آنها را نیافت که جاى آنها در این کتاب خالى است و امید است که این کمبود، در چاپ‏هاى بعدى از سوى مؤلف، جبران شود.
مؤلف در مقدمه کتاب آورده است که موضوع اصلى کتاب، زیارت و زیارت‏نامه است و مفاهیمى همچون مزارات، زیارتگاه‏هاى اسلامى، توسل، شفاعت و ... در حاشیه بحث اصلى مطرح شده‏اند.

از این رو، شایسته بود که در قالب نمایه‏اى موضوعى، کتاب‏هاى مربوط به هر کدام از این سرفصل‏ها، به طور جداگانه و مستقل، معرفى شوند؛ تا پرونده علمى هر کدام از این موضوعات، به صورت جداگانه مشخص مى‏شد.

پیشنهادهایى براى رفع کاستى‏هاى کتاب‏
نوشتن مقدمه‏اى مختصر با عنوان تاریخچه زیارت‏پژوهى در تاریخ شیعه که در آن، سیر تاریخى و فراز و فرودهاى زیارت‏پژوهى از صدر اسلام تا عصر حاضر، بررسى شده باشد.
کتاب حاضر، داراى دو نمایه کتاب‏ها و نویسندگان آنهاست و بهتر است که نمایه‏هاى دیگرى نیز به منظور رفع کاستى‏هاى کتاب و بهره‏بردارى هر چه بیشتر، به کتاب اضافه شود؛ مانند نمایه کتاب‏ها بر حسب تاریخ تألیف، نمایه کتاب‏ها بر حسب موضوع اصلى و فرعى کتاب، نمایه نویسندگان بر حسب تاریخ تولد یا فوت و نمایه نویسندگان بر حسب موضوع کتاب‏هایشان.
معرفى و توصیف کتاب‏هاى جدیدى که در این کتاب معرفى نشده‏اند.
نکته پایانى‏

همان طور که نویسنده کتاب در مقدمه ذکر کرده، در این مجموعه، معرفى کتاب‏هاى زیارتى آمده است؛ نه معرفى مقالات و پایان‏نامه‏هاى زیارتى.
از این رو لازم است که مأخذشناسى جامع و کاملى از موضوعات مربوط به زیارت، مشتمل بر معرفى کتاب‏هاى زیارتى، مقالات و پایان‏نامه‏هاى زیارتى انجام گیرد؛ تا حقّ این آموزه مهم دینى، آن طور که شایسته آن است، ادا شود.
سوتیتر:

در این مجموعه، مهم‏ترین آثار فارسى و عربى، پیرامون زیارت در دنیاى اسلام- به ویژه در ایران- به ترتیب حروف الفبا، معرفىِ توصیفى شده‏اند.
این کتاب بر اساس عنوان کتاب‏ها از حرف الف تا یاء تنظیم شده، نه تاریخ تألیف آثار و یا اسامى مؤلفان، و شایسته بود که مؤلف در ابتداى کتاب، تاریخچه مختصرى از زیارت‏پژوهى در اسلام- به ویژه در مذهب تشیع- را مى‏گنجاند؛ تا خواننده کتاب، در ابتدا تاریخ زیارت پژوهى از آغاز تا عصر حاضر را مطالعه مى‏کرد؛ سپس با مهم‏ترین آنها آشنا مى‏شد.