مسجد عمران بن شاهین، واقع در ضلع شمالى صحن حرم مؤمنان (علیه السلام)، یکى از قدیمى‏ترین مساجد شهر نجف است که در چشم و دل مردمان این شهر، جایگاه و عظمت بسیارى دارد.
نام این مسجد، یادآور نام مردى است که به گفته مورخین، نذرى کرد و وفاى به آن نذر، در ساختن این بناى عظیم، تبلور یافت؛ بنایى که هم اکنون از جمله آثار ارزشمند و ماندگار مربوط به حرم مطهر علوى به شمار مى‏آید.
بى شک، مقام و مرتبه این مسجد، همچون دیگر بناهاى متعلق به بارگاه امیرمؤمنان (علیه السلام)، تلاشى پى گیر براى بازسازى و تجدید حیات آن رامى طلبد، تا غبار غربت و کهنگى که گذشت سال‏هاى متمادى بر آن نشانیده، زدوده گردد و در این مکان مقدس، رونقى دوباره پدید آید.
این مقاله، نگاهى گذرا بر فعالیت‏هاى انجام شده در این مسجد و مشکلاتى است که مجریان طرح و تعمیر و بازسازى، با آنها روبه‏رو هستند و برنامه‏هایى که براى آینده این بنا در نظر گرفته شده است.
در طول سال‏هاى متمادى که از عمر مسجد عمران بن شاهین گذشته، این بناى مجلل، بر اثر اصلاحات و تعمیرات، دچار تغییرات متعددى شده، مثلًا در سال 1369 ق. جهت توسعه ورودى «باب شیخ طوسى»، بخشى از رواق مسجد را بر داشته و جزء آن قرار داده‏اند.
بنابر آن چه در نوشته‏هاى مورخان آمده، مسجد مذکور دو در داشته، یکى مقابل «ایوان العلماء» و دیگرى دیوار به دیوار ورودى «باب شیخ طوسى»، سمت راست کسى که وارد «باب» مى‏شود. با اندکى دقت، تازه ساز بودن ورودى، کاملا مشخص است.
برخى از محققان و مورخان، برگزارى نماز جماعت دراین مسجد را نیز یادآور شده‏اند. سید عبدالمطلب خرسان، در این باره مى‏گوید: من خود شاهد بودم که مرجع بزرگ، حضرت آیة الله سید محسن امین، زمستان‏ها، در این مسجد، نماز مغرب و عشا اقامه مى‏کرد و زمانى که «مسجد الرأس» را تعمیر مى‏کردند، در این جا تدریس مى‏کرد.
سال‏هاى فراموشى‏
همچون دیگر بناهاى مربوط به حرم امیرمؤمنان (علیه السلام)، مسجد عمران بن شاهین نیز سال‏هاى فراموشى و غربت بسیارى را تجربه کرده و گاهى از آن همچون انبارى متروک و بى سر و سامان، استفاده مى‏شده است؛ بى آن که عمر طولانى و ارزش تاریخى و معنوى آن مورد توجه باشد و به ترمیم و نگه دارى آن در طى این سال‏ها، اهمیت داده شود؛ به‏ ویژه که این مسجد، به عنوان یکى از ایوان‏هاى صحن علوى و بناهاى اصلى آن، از موقعیت و جایگاه خاصى برخوردار است و توجهى ویژه رامى ‏طلبد.
با نظر به این‏که هم اکنون در این مسجد کار تعمیرات و بازسازى در حال انجام است، این سؤال به ذهن مى‏آید که آینده این مسجد و وضعیت ستون‏ها و دیوارهاى داخلى و خارجى آن، در روند بازسازى، چگونه خواهد بود و تغییرات، به چه شکلى صورت خواهد گرفت.
سرآغاز تعمیرات‏
در مرحله نخست، پى‏ها و پایه دیوارها و ستون‏هاى مسجد که دیگر تحمل دیوارهاى ضخیم و آجرى را نداشتند، تعمیر و محکم کارى شدند. این پى‏ها و پایه‏ها در بناى قدیم مسجد، از سازه‏هاى آجرى بر زمین سخت و محکم تشکیل شده بودند.
آن‏چه تمام مراحل بازسازى را تحت تأثیر قرار مى‏داد و با مشکل مواجه مى‏ساخت، این بود که پى‏ها بر اثر رطوبت خارجى و نشست لوله‏هاى آب به شدت آسیب دیده بودند و اساس ساختمان مسجد، در معرض تهدید قرار داشت.
درباره این موضوع، مسئول بخش مهندسى-/ فنى حرم مطهر علوى، آقاى مهندس مظفر محبوب، چنین توضیح داد: ما ناچار شدیم تا عمق دیوارهاى آجرى مسجد را خاک بردارى کنیم و با بتون آرمه، آنها را محکم و دیوارها را مقاوم نماییم و در ادامه کار، دیوارها را با اسکلت‏هاى آهنى مستحکم، نگاه داشتیم و در چهار جزء اصلى بنا، تعمیرات اساسى به عمل آوردیم؛ یعنى دو غرفه‏اى را که بر صحن حرم علوى مشرفند و دو غرفه دیگر در طبقه بالا که مشرف بر صحن قرار دارند.
دیوارهاى رو به صحن و رو به ورودى «باب شیخ طوسى» را دست نخورده، به حال خود باقى گذاشته‏ایم؛ چون نیاز به تعمیرات اساسى نداشتند.
مقبره‏ها و غرفه‏ها
درباره مقبره‏ها و غرفه‏هاى داخل مسجد عمران بن شاهین، مهندس محبوب گفت: کار تعمیر غرفه‏هاى طبقه فوقانى، تمام شده و قرار است بالکن و ایوان غرفه‏ها که رو به صحن علوى قرار دارند، به همان شکل باقى بمانند؛ اما دیوارهاى داخلى غرفه‏ها را برداشته‏ایم؛ تا جزء مجموعه مسجد واقع شوند.
در مورد مقبره مرجع کبیر سید محمد کاظم یزدى که در سال 1337 ق. در این مسجد دفن شده، باید گفت: این مقبره، در سمت چپ ورودى اصلى مسجد، در کنار دیوار واقع است و یا تصمیم گرفته‏ایم که دیوارهاى اطراف آن را برداریم؛ ولى به ظاهر و شکل متمایز آن و مشبک کروم کارى شده‏اش، دست نزنیم و آن را به همان صورت باقى بگذاریم.
در ظلع جنوب غربى مسجد، اتاقکى وجود دارد که متعلق به قبر سید شرف الدین موسوى، یکى از عالمان بزرگ شیعه‏ است که سال‏ها پیش، آن را ساخته‏اند و ما قصد داریم دیوار شمالى آن را برداریم؛ تا این مکان نیز به محوطه مسجد اضافه شود.
درباره غرفه‏هاى پشتى مسجد باید بگویم: که یکى از آنها چسبیده به کتابخانه حرم مطهر است که ان شاء الله با اضافه نمودن آن به مسجد، نمازخانه‏اى براى مراجعه کنندگان به کتابخانه، ایجاد خواهیم کرد و بدین ترتیب، کتابخانه در آینده، شکل و شمایل دیگرى خواهد یافت.
در شمال شرقى مسجد و در طبقه فوقانى، دو غرفه وجود دارد که کف آنها در مساحتى طولانى، سقف ورودى «باب شیخ طوسى» را تشکیل مى‏دهد و راه ورود به آنها، از آن ورودى مى‏گذرد و به یارى خدا، براى استفاده بیشتر از این فضاى خالى، غرفه‏ها در آینده مورد بهره بردارى قرار خواهند گرفت.
آجرکارى دیوارها
ابتدا در نظر بود ظاهر دیوارها تغییرى نکند و تنها تمیز و پاکیزه شوند؛ تا نماى اصلى مسجد، به جهت اهمیت تاریخى، به همان حالت باقى بماند. مهندس مظفر محبوب با ذکر این مطلب، افزود: متأسفانه ظاهر و دیوارها در جاهاى مختلف، به صورت جدّى آسیب دیده و به شکل ناهنجارى درآمده بود. از این رو، حفظ وضعیت موجود را صلاح ندیدیم؛ زیرا با شأن و مرتبه حرم امیرمؤمنان (علیه السلام) که مسجد عمران بن شاهین جزئى از آن به شمار مى‏آید، سازگارى نداشت. از این رو، دست به کار شدیم و دیوارها را با آجرهاى نو، نماکارى کردیم.
در ابتداى امر، کار با مشکل جدى رو به رو شد؛ زیرا گچ‏کارى دیوارها، ستون‏ها و سقف‏ها، ضخامتى بیش از 20 سانتى‏متر داشت و لایه‏هاى گچ، گاهى به سه یا چهار لایه مى‏رسید. با این همه، کار لایه بردارى گچ‏ها را شروع و به ترمیم و بازسازى دیوارها اقدام کردیم. قسمتى از سقف‏ها نیز آسیب دیده بود.
این آسیب دیدگى سقف‏ها، دو گونه بود؛ قسمت‏هایى را توانستیم به همان شکل سابق باقى بگذاریم و تنها تعمیرات جزئى روى آنها انجام دهیم؛ اما قسمت هایى نیز خسارت جدى دیده بودند که مى‏بایست از نو ساخته و پرداخته شوند؛ مثلًا در ضلع شمال شرقى مسجد، حدود 25 متر مربع، به شکل ناهنجارى آسیب دیدگى‏هاى غیر قابل تعمیرى وجود داشت که باقى گذاشتنشان به همان حالت، ممکن نبود و به همین جهت، آنها را برداشته، دوباره به همان صورت پیشین، بازسازى کردیم؛ تا پیشینه مسجد و اهمیت تاریخى آن، دچار تغییر و تبدیل نشود.
نماى چوبى مسجد
استاد مظفر محبوب، درباره نماى چوبى مسجد که شامل در و پنجره‏هاى چوبى و مشبک‏هاى بالاى آن است، چنین گفت:
این نماى چوبى، از چوب «جام» ساخته شده است و عمر آن، کاملا مشخص نیست. سطح این چوب‏ها، در حدود 5 تا 7 مرتبه، با رنگ روغن اندود شده، از این رو، برگرداندن سطح چوب‏ها به حالت نخست، کار بسیار مشکلى است. درباره لایه‏هاى ضخیم رنگ روغن روى چوب‏ها و باقى گذاردن یا برداشتن آنها، بررسى‏هایى صورت گرفته است و نظرهاى متفاوتى وجود دارد. عده‏اى از ماهرترین نجاران، زیر نظر مهندس معمار حرم امیرمؤمنان (علیه السلام) براى گزینش بهترین راه حل، در تلاش هستند. در این میان، تاکنون بعضى پیشنهادها نیز آزمایش شده است؛ مثل برطرف نمودن لایه‏هاى رنگ که با وجود سعى فراوان براى این کار، نتیجه، چندان رضایت بخش نبوده، زیرا با این عمل، چوب‏هاى نما به شکل جدى آسیب مى‏بینند.
راه حل دیگر آن بود که لایه‏هاى رنگ را به حال خود باقى بگذاریم و روى آنها را با لایه‏اى نازک از چوب ساج، به شکل و نقش فعلى نما، بپوشانیم که این راه حل نیز به خاطر وقت‏گیر بودن، مورد قبول واقع نشد. به هر حال، به جهت پیشینه تاریخى نماى چوبى مسجد و ظرافت و حساسیت بالاى کار، هنوز تصمیم جدى اى در این باره نگرفته‏ایم؛ اما نماى چوبى مسجد از داخل، به صورت شکل‏هایى از چوب ساج و با نقش‏هاى اسلامى، کار خواهد شد؛ ان شاءالله.
مراحل بهره بردارى‏
کار بازسازى و محکم کارى دیوارها و ستون‏هاى مسجد و اسکلت بندى آهنى دیوارهایى که تخریب یا کج شده‏اند، به پایان رسیده است و در ادامه کار، کف مسجد و قسمت پایین دیوارهاى آن، با مرمر، سنگ خواهد شد؛ اما سطح عمده دیوارها و نیز سقف‏ها را باید با آجرنما و به سبکى که در آجرکارى دیوارهاى خارجى مسجد عمل شده، نماکارى نماییم.
امید است که این مراحل نیز به سرعت و به بهترین و کامل‏ترین شکل، انجام گیرد و به پایان برسد.
آینده مسجد
مهندس محبوب در این باره، چنین گفت: طبق نظرى که هیئت امناى مسجد دارند، قرار است که این مسجد براى نماز، زیارت و عبادت زائران، بازگشایى و مکان‏هاى تابستانى و زمستانى براى آن در نظر گرفته شود. درب اصلى مسجد به همین صورت، یعنى رو به روى «ایوان العلماء» که پشت به ضریح مقدس و سمت شمالى صحن شریف قرار دارد، باقى خواهد ماند. همچنین ورودى دوم مسجد که دیوار به دیوار ورودى «باب شیخ طوسى» است، هیچ تغییرى نخواهد کرد.
مقبره‏هاى موجود در مسجد نیز «ان شاء الله» به شکل فعلى خود باقى مى‏مانند و تابلوهایى با نام صاحبان قبرها، براى راهنمایى زائران، نصب مى‏کنیم؛ تا رهگذران با خواندن فاتحه‏اى، براى آنان، از خداوند، طلب رحمت و مغفرت کنند.
علاوه بر این، تعدادى از قبرها سنگ قبر دارند و این موضوع، کار را براى زائران-/ در جهت شناخت صاحبان قبرها-/ آسان‏تر مى‏کند و بدون شک، باقى گذاردن این قبرها در مسجد، به همین شکل، بى مانع است و مشکلى ایجاد نمى‏کند.
سوتیتر:
. نام این مسجد، یادآور نام مردى است که به گفته مورخین، نذرى کرد و وفاى به آن نذر، در ساختن این بناى عظیم، تبلور یافت؛ بنایى که هم اکنون از جمله آثار ارزشمند و ماندگار مربوط به حرم مطهر علوى به شمار مى‏آید.
. قرار است که این مسجد براى نماز، زیارت و عبادت زائران، بازگشایى و مکان‏هاى تابستانى و زمستانى براى آن در نظر گرفته شود. درب اصلى مسجد به همین صورت، یعنى رو به روى «ایوان العلماء» که پشت به ضریح مقدس و سمت شمالى صحن شریف قرار دارد، باقى خواهد ماند.