یکى از آداب مستحب در زیارت حرمهاى مقدس، «زیارت خداحافظى و وداع» است.
خداحافظى از یک شخصیت محبوب، هنگام پایان دیدار و ترک حضور نیز یکى از آداب دیدار و نشانههاى حرمت نهادن به طرف مقابل است. میهمان اگر بدون خداحافظى از میزبان خود و تقدیر و تشکر از پذیرایى و ضیافت او، خانه میزبان یا مجلس میهمانى را ترک کند، کم توجهى و بى ادبى به شمار مىرود.
معمولًا در این خداحافظىها، ضمن سپاس از برخوردارى از نعمت و تأکید بر علاقه و محبت و خوشحالى از فرصت دیدار و بهرههاى زیارت و ملاقات، قول و قرار براى دیدارهاى بعدى یا دعوت به بازدید یا درخواست زیارتهاى مکرّر، مطرح است و دو نفر (زائر و مزور) در حق یکدیگر دعا مىکنند و با گرمى و مهربانى، از یکدیگر خداحافظى مىکنند و اگر عشق و علاقه شدید باشد، لحظه وداع آن دو، بسیار سخت خواهد بود. سعدى چنین مىسراید:
بگذار تا بگرییم، چون ابر در بهاران
کز سنگ ناله خیزد، روز وداع یاران
هر کس شراب فرقت، روزى چشیده باشد
داند که سخت باشد، قطع امیدواران
با ساربان بگویید، احوال آب چشمم
تا بر شتر نبندد، محمل به روز باران.[1]
این ادب، در زیارت خانه خدا هم وجود دارد و زائرى که اعمال حج تمتع خویش را انجام داده و مىخواهد مکّه را ترک کند، یک طواف به جا مىآورد و در هر دور آن، حجرالأسود و رکن یمانى را استلام مىکند و دعاهاى خاص مىخواند که این طواف به «طواف وداع» مشهور است؛ سپس مقابل کعبه مىایستد و دعایى را مىخواند که مضمون آن، ثنا و تحیت بر حضرت رسول (صلىالله و علیه وآله)، امیدوارى زائر به آمرزش گناهان و برخوردارى از اجر و پاداش بسیار است؛ مانند این دعا:
اللهم لا تجعله آخر العهد من بیتک ....؛
خدایا! این آخرین دیدارم از خانه تو نباشد ....[2]
در زیارت حرم حضرت رسول (صلىالله و علیه وآله) و عتبات دیگر نیز همین عرض ارادت و وداع جانسوز و آرزوى زیارت دوباره و سپاس به درگاه خدا به خاطر توفیق زیارت، مطرح است.
در زیارت رسولصلى الله علیه و اله، دعایى به عنوان زیارت وداع نقل شده که در جملهاى از آن چنین آمده است:
اللهم لا تجعله آخر العهد من زیارة نبیّک علیه و آله السلام، و ان توفیتنى فانى اشهد فى مماتى على ما اشهد علیه فى حیاتى؛[3]
خداوندا! این را آخرین زیارت من از قبر پیامبرت (که درود بر او و خاندانش باد) قرار مده و اگر مرا از دنیا بردى، من بر آنچه در حال حیاتم به آن شهادت دادهام، پس از مرگ هم بر همان شهادت مىدهم.
همچنین براى زیارت وداع از شهر مدینه و حرم نبوى، دعا و متن خاصى نقل شده که همین مضامین در آن دیده مىشود و از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده که در زیارت وداع جدش رسولخدا (صلىالله و علیه وآله) به یونس بن یعقوب یاد داد که چنین بگوید:
صلى الله علیک، السلام علیک، لاجعله الله آخر تسلیمى علیک.[4]
اى که گفتى هیچ مشکل چون فراق یار نیست
گر امید وصل باشد، آن چنان دشوار نیست
براى وداع با قبور مطهّر ائمه بقیع نیز از قول شیخ طوسى و سید بن طاووس، «سلام خداحافظى» نقل شده که در آن آمده است:
استودعکم الله و اقرء علیکم السلام؛[5]
از شما وداع و خداحافظى مىکنم و بر شما سلام و درود مىفرستم.
در توصیههاى دینى، براى زیارت وداع ائمه مدفون در عراق و اعتاب مقدسه نجف، کربلا، کاظمین و سامرا نیز نمونههایى به چشم مىخورد که همه یادآور رعایت این ادب دینى در پایان زیارت است.
زیارت وداع امیرالمؤمنین (علیه السلام) نسبتا مفصّل است و آغاز آن چنین است:
السلام علیک و رحمة الله وبرکاته. استودعک و استرعیک و اقرء علیک السلام ...؛[6]
سلام و رحمت و برکات الهى بر تو باد. با تو وداع مىکنم و از تو رعایت و توجه مىطلبم و بر تو سلام مىدهم.
و در اواخر آن آمده است:
خداوندا این را آخرین زیارت من از این آستان قرار مده و اگر آخرین زیارتم بود، مرا بااین پیشوایان محشور گردان.[7]
سید بن طاووس، از جمله اعمال زائر در حرم سیدالشهدا (علیه السلام) را سلام و زیارت وداع، هنگام خروج از روضه مقدسه مىداند؛ یعنى هر گاه زائر از زیارت آن فارغ شد و خواست از حرم بیرون رود، خود رابه ضریح بچسباند و ببوسد و این دعا را بخواند:
السلام علیک یا مولاى ... که مضمون آن سلام و درودى خالصانه بر آن شهید تشنه لب است؛ سلام وداع کنندهاى که هرگز از زیارت، خسته و دلتنگ نشده و اگر مىرود، نه از روى ملال است و اگر مىماند، نه از روى بدگمانى است و درخواست اینکه آخرین زیارتش نباشد و باز هم توفیق حضور درآستان بلند و مقدسش را داشته باشد و در دنیا و آخرت با او محشور گردد؛ لا جعله الله آخر العهد منى لزیارتک، و رزقنى الله العود الى مشهدک و المقام بفنائک و القیام فى حرمک ...[8]
همین مضامین با تفاوتهایى در زیارت وداع حرم حضرت اباالفضل العباس (علیه السلام) نیز به چشم مىخورند و در آنجا هم توفیق زیارت پیوسته قبر آن شهید بزرگ، درخواست شده است.
درباره زیارت وداع حرم موسى بن جعفرعلیهاالسلام نیز، به نقل شیخ طوسى در تهذیب، چنین آمده است: چون خواستى با امام موسى بن جعفر (علیهما السلام) وداع کنى، نزد قبر آن حضرت بایست و بگو:
السلام علیک یا مولاى یا اباالحسن و رحمة الله و برکاته.
استودعک الله و اقرء علیک سلام.
آمنّا بالله و بالرّسول و بما جئت به و ذللت علیه.
اللهم اکتبنا مع الشاهدین.
مثل همین جملات، در وداع با حضرت امام محمد تقى (علیه السلام) نیز آمده است.[9]
محتواى این وداع نامهها هم درود چندین باره به این پیشوایان پاک، هم ذکر فضایل و مناقب ایشان، هم وداع خداحافظى، هم آرزوى زیارت دوباره و هم استشهاد گرفتن از خدا و رسول (صلىالله و علیه وآله) براى این زیارتهاست؛ تا ذخیرهاى براى روز قیامت باشد.
از همین قبیل است متنى که براى زیارت وداع امام هادى و امام عسکرى (علیهما السلام) در سامرا ذکر شده است؛ یعنى ایستادن نزد قبور مطهر این دو امام مظلوم و گفتن سلام وداع، با این مضمون:
سلام بر شما دو تن که ولى خدایید!
از شما خداحافظى مىکنم و سلامتان مىدهم.
به خدا و رسول و آنچه شما فرمودید، ایمان داریم.
خداوندا! ما را از شاهدان و حاضران در این مشهد بنویس و این زیارت را آخرین زیارت ما از حرم این دو امام قرار مده، توفیق بازگشت به زیارتشان عطا کن و مرا با این دو امام و پدران پاک اینان و با حضرت قائم (عج) که از نسل اینان است، محشور بگردان.[10]
زائر عتبات، هر چند از این قبور مقدس و حرمهاى نورانى خداحافظى مىکند، اما دلش را آنجا مىگذارد و مىرود.
من رفتم و هواى تو از دل نمىرود.
بارى ... زائر حرم معشوق، از آن حریم دل نمىکند و اگر وداع مىکند، به امید بازگشت و تجدید دیدار است وگرنه ...
«قیامت است سفر کردن از دیار حبیب».
در سیره پیشوایان معصوم نیز وداع از قبور مطهر، دیده مىشود. وقتى سید الشهدا (علیه السلام) مىخواست از مدینه به قصد مکه، سپس کربلا خارج شود. شب آخر را تا صبح در حرم پیامبر اکرمصلى اللهوعلیهوآله ماند و آن شب را به دعا و زیارت و نماز گذراند و نزدیک سحر، سر بر آن قبر مطهر نهاد و در رؤیاى خویش، پیامبر خدا (صلىالله و علیه وآله) رادید که اظهار اشتیاق براى دیدار با وى دارد؛ پس خداحافظى کرد و از حرم بیرون آمد.[11]
اهل بیت امام حسین (علیه السلام) نیز هنگام سفر اسارت، پس از وقایع عاشورا، مأموران سپاه کوفه را قسم دادند که آنان را از کنار قتلگاه امام حسین (علیه السلام) ببرند؛ تا ضمن گریه بر آن جان باختگان شهید حق، از آن پیکرهاى خونین، خداحافظى کنند و به کوفه بروند[12] و در بازگشت از سفر شام نیز که عازم مدینه بودند، چون عبورشان از سرزمین عراق بود، به راهنماى کاروان گفتند که آنان را از راه کربلا ببرد؛ تا یک بار دیگر قبور مطهر آن شهیدان را از زیارت و با آنان وداع کنند و طبق نقلى، در همین سفر بود که جابر بن عبدالله انصارى و عطیه عوفى را ملاقات کردند.[13]
حضرت على بن موسى الرضا (علیهما السلام) نیز در سفرى که به اجبار مأمون، از مدینه به خراسان رفت، وقتى مأمور براى بردن او به مدینه رسید، حضرت در آستانه این سفر که شهادت در غربت را در پى داشت، وارد مسجد النبى شد تا با جدش، رسول الله (صلىالله و علیه وآله)، خداحافظى کند. کسى که این صحنه را روایت کرده، مىگوید: چندین بار با قبر جدّش وداع کرد و دوباره به نزد قبر مطهر برگشت و با صداى بلند گریه کرد و چون به حضورش رسیدم وسلام دادم و خواستم تسلایش دهم، فرمود: مرا دیدار کن؛ زیرا مرا از جوار حرم جدّم بیرون مىبرند و من در غربت، جان خواهم داد.[14]
این نمونهها شاهدى از سیره رفتارى آن امامان است که در فرهنگ زیارت، «زیارت وداع» نامیده مىشود و بر مشروعیت و سنت بودن آن، دلالت مىکند.
[1] . کلیات سعدى، ص 578 غزل 450.
[2] . ر. ک: رى شهرى« الحج و العمرة فى الکتاب و السنّه، ص 264.
[3] . مفاتیح الجنان، زیارت حضرت رسول( صلىالله و علیه وآله).
[4] . همان، اواخر بخش زیارت پیامبر( صلىالله و علیه وآله).
[5] . همان، زیارت ائمه بقیع.
[6] . همان، ذکر وداع امیرالمؤمنین( علیه السلام).
[7] . همان، اعمال حرم مطهر امام حسین( علیه السلام).
[8] . همان، زیارت وداع کاظمین.
[9] . همان، زیارت امام عسکریین( علیهما السلام).
[10] . مقدم، مقتل الحسین، ص 147؛ فرهنگ جامع سخنان امام حسین( علیه السلام)، ص 325.
[11] . سید بن طاووس، لهوف، ص 180.
[12] . همان، ص 244.
[13] . بحارالأنوار، ج 49، ص 117.
[14] .
